Geduld is een revolutionaire zaak

Punt 5: Een communistische partij is een revolutionaire maar geen revolutie-makende partij. Wij weten dat het net zo min binnen onze macht ligt om de revolutie te maken als het in de macht ligt van onze tegenstanders haar te vermijden. De maatschappelijke verandering waar wij naar streven kan alleen gerealiseerd worden als de werkende klasse door een politieke revolutie zich verheven heeft tot heersende klasse. Wij kunnen niet de omstandigheden voor revolutie kunstmatig scheppen. Wel kunnen wij onze krachten opbouwen om de zelf-emancipatie van de arbeidersklasse mogelijk te maken en de macht in handen te nemen, als klasse, als het tot een revolutionaire crisis komt.

Rogier Specht

Massabewegingen en semi- revolutionaire situaties zoals in Egypte tijdens de zogenaamde ‘Arabische lente’ lijken in de eerste instantie veelbelovend. Maar zonder een georganiseerde arbeidersklasse met een alternatief op de bestaande machtsstructuren, nemen traditionele machten als het leger de leiding al gauw over.

Massabewegingen en semi-revolutionaire situaties zoals in Egypte tijdens de zogenaamde ‘Arabische lente’ lijken in de eerste instantie veelbelovend. Maar zonder een georganiseerde arbeidersklasse met een alternatief op de bestaande machtsstructuren, nemen traditionele machten als het leger de leiding al gauw over.

Een revolutionaire situatie, dat wil zeggen een situatie waarin de bestaande macht niet meer op oude voet verder kan gaan en er een machtsvacuüm ontstaat, komt voort uit vele verschillende factoren. Het geleidelijk verscherpen van tegenstellingen en abrupte veranderingen kunnen leiden tot een explosie van onvrede die het gehele stelsel waarop de maatschappij is gebaseerd in twijfel trekt. Economische crises, politieke onrust en oorlog kunnen allemaal leiden tot het ontstaan van een revolutionaire situatie. Dit zijn allemaal factoren waarover wij geen echte invloed hebben en waarvan wij ook niet kunnen weten of zij leiden tot het ontstaan van een revolutionaire situatie. Daarom is het kunstmatig proberen te scheppen van een revolutionaire situatie onmogelijk. Het klinkt dan ook tegenstrijdig als we zeggen dat we toch voor het organiseren van een revolutionaire partij zijn. Wij zijn voor een partij die staat voor de omverwerping van de huidige maatschappelijke orde en het vervangen van de maatschappelijke orde door de heerschappij voor de arbeidersklasse, maar het ligt buiten haar macht om de situatie waarin dat mogelijk is te scheppen. Toch is het organiseren van zo’n partij essentieel.

In een revolutionaire situatie ontstaat onvermijdelijk de noodzaak voor een nieuwe autoriteit. Op een gegeven moment moet er een maatschappij worden georganiseerd. Er is voedsel nodig, stroom, ziekenhuizen en dergelijken nodig, maar het belangrijkste is dat de verworvenheden van de revolutie verdedigd moeten worden. In een perfecte wereld zou dit, wellicht, spontaan kunnen ontstaan. Maar, helaas, leven we niet in een perfecte wereld. Een revolutie zal altijd ontstaan met vele interne tegenstellingen en onder druk van buitenaf. Spontaan ontstaande autoriteiten blijken ineffectief te zijn. Ze komen langzaam op gang, onregelmatig bijeen (zoals bij raden) en kunnen daardoor niet de essentiële taken van een staat uitvoeren. De burgerij kan haar krachten weer opbouwen en de revolutie breken voordat er spontaan een goed functionerende autoriteit is opgebouwd. Een andere uitkomst is dat er word erkend dat spontaniteit ineffectief is en er uit wanhoop een nieuwe bureaucratische staat word opgebouwd of dat er word teruggegrepen naar de oude staat en geprobeerd word die te gebruiken voor de doeleinden van de revolutie. In geen van deze gevallen leidt de revolutie tot datgene waar de revolutie in eerste instantie voor stond, de zelf-emancipatie van de arbeidersklasse. Toch heerst bij een groot deel van de revolutionair linkse beweging (in Nederland is dit het duidelijkst bij Socialistisch Alternatief en de Internationale Socialisten) dat de algemene staking de strategie is om het kapitalisme ten val te brengen. De methode van een electorale strijd en coalities of zelfs het opbouwen van permanente organisaties zou leiden tot corruptie, het vormen van een bureaucratie die helpt met het besturen van kapitaal. In plaats daarvan moet er opgeroepen worden tot een algemene staking, daaruit komen arbeidersorganisaties voort die het bestuur van de nieuwe maatschappij zullen verzorgen. Het probleem met dit idee is dat een algemene staking nog steeds het vraagstuk van autoriteit met zich meebrengt. Doordat de voorstanders van de algemene staking weigeren permanente organisaties van de arbeidersklasse op te zetten worden ze in een periode van revolutionaire crisis gemarginaliseerd door beter georganiseerde groepen in de maatschappij. De afkeer van organisatie leidt tot zelfvernietiging.  Een alternatieve autoriteit is nodig. Een revolutionaire partijbeweging met al haar organen en organisaties kan de basis vormen voor deze nieuwe autoriteit.

Het organiseren van de arbeidersklasse in een partijbeweging en het opzetten van arbeidersorganisaties is een voorwaarde voor revolutie en dus het socialisme. Maar hoe kan zo’n organisatie worden opgebouwd? Doordat de arbeidersklasse ogenschijnlijk passief is geworden wordt er wel eens geroepen dat de (westerse) arbeidersklasse haar revolutionaire potentie heeft verloren. Door hervormingen zouden ze decadent zijn geworden en niet meer georganiseerd kunnen worden. Alleen een extreme verslechtering in de levensomstandigheden van de arbeiders, een complete ineenstorting van kapitalisme als gevolg van crisis, zou ervoor kunnen zorgen dat de arbeiders weer revolutionair worden en dus kunnen we tot die tijd niks doen. Het organiseren van deze “decadente” arbeidersklasse zou alleen maar leiden tot het vormen van een bureaucratie die belang hebben bij het blijven bestaan van het kapitalisme. Het probleem met dit idee is dat het impliceert dat alleen een sociale revolutie goed genoeg is. Al het andere zou leiden tot de pacificatie van de arbeidersklasse. Er zit een kern van waarheid in de bewering dat de westerse arbeidersklasse passief is geworden. Maar dit is samengegaan met het uiteenvallen van het Sovjet-blok en een jarenlange strijd vanaf de jaren ’70 voor het breken van de arbeidersbeweging en het terugnemen van de gewonnen hervormingen. De bestaande arbeiderspartijen zijn veelal meegegaan met het idee dat de vrije markt de enige weg was. Nog steeds is er een constante aanval op elke hervorming die in de afgelopen eeuw is bereikt door vrijwel alle partijen, wat we de afgelopen dertig jaar hebben kunnen zien door het kapot bezuinigingen van de verzorgingsstaat door met name de PvdA, CDA en VVD, maar waar datzelfde neoliberale spectrum ook wordt gedeeld door bijvoorbeeld GroenLinks, als ze de kans kreeg.

Hierin zit het probleem met een andere strategie. Dit is de coalitie-strategie. Deze strategie wordt in Nederland met name door de SP bedreven. Het idee is dat de praktische taak van de arbeidersbeweging het vechten voor hervormingen in het belang van de arbeidersklasse is. Om deze hervormingen te winnen moeten coalities woorden aangegaan met andere partijen, overheidsposities moeten worden ingenomen en er moeten compromissen gesloten worden. Het idee van een revolutie is onrealistisch, een waardeloze illusie. Dit plan betekent het vormen van een verzorgingsstaat. In de wereldwijde sociaaleconomische formatie van het kapitalisme betekent het vormen van een overheid dat de deelnemers de positie van de natiestaat ten opzichte van andere landen, binnen de wereldwijde concurrentie, moeten verdedigen. Het succes op de markt vormt namelijk de basis voor hervormingen die de positie van de nationale arbeidersklasse kunnen verbeteren. Dit betekent ook dat de natie militair verdedigd moet worden. De staatsmacht moet versterkt worden en belastingen moeten omhoog. Doordat dit niet het aan de macht brengen van de arbeidersklasse betekent versterk het alleen maar een tegenstelling tussen bureaucraten en de arbeidersklasse. Er komt een wrok tegen de betutteling. De overheid moet een imperialistische militaire macht in stand houden en besturen. Als de concurrentiepositie van andere landen sterker is moeten hervormingen worden teruggenomen om militaire avonturen te kunnen betalen. Als strategie is het vormen van coalities binnen de context van het kapitalisme dus een illusie die er toe leid dat kapitalisme bestuurd wordt, dit leidt enkel tot een tegenstelling tussen bureaucratie en arbeidersklasse en is onhoudbaar op lange termijn.

Zolang de klassenstrijd binnen de grenzen van de kapitalistische maatschappij blijft zal het zich veelal in cirkels bewegen. Er wordt strijd geleverd waarbij de meeste campagnes tot niks leiden en degene die wel tot een concrete hervorming leiden worden op den duur weer afgepakt als het door crisis of het afzwakken van arbeidersbeweging niet meer te betalen is of zonder verzet afgenomen kan worden. Op een gegeven moment hebben mensen de energie om zo’n ineffectieve strijd te voeren niet meer en stappen ze uit de beweging. Apathisch en vaak met een zekere afkeer van de gebrekkige linkse politiek. Hetzelfde kan worden waargenomen bij revolutionair linkse groepjes waar een vorm van hyper-activisme en een sektegeest dit proces alleen maar versterkt. Aan de ene kant leidt het binnen de grenzen van kapitalisme blijven tot niks, aan de andere kant leidt een bureaucratische, sektarische politiek tot geen enkele vooruitgang en haken activisten gedesillusioneerd af. Maar wat als de arbeidersklasse revolutionaire ideeën zou opnemen? Zonder het vast blijven steken in bureaucratische sektes zou communisme een daadwerkelijk alternatief kunnen zijn op de huidige maatschappij een heersende opvattingen binnen de arbeidersbeweging. Als de arbeidersklasse communisme als doel heeft zouden zelfs acties die niet direct tot successen leiden zinvol kunnen zijn omdat ze helpen het grotere doel van communisme te propageren. In de strijd voor communisme moet worden gestreden voor de verbetering van de politieke en economische positie van de arbeider. Het behalen van successen zou het moraal en dus de kracht van de organisatie versterken. Georganiseerd in een effectieve organisatie kan de arbeidersklasse strijden voor hervormingen en deze verdedigen. Ze kunnen een organisatie opbouwen die capabel is  om daadwerkelijk kans te maken tegen kapitaal. Er moet een samensmelting van communisme en de arbeidersbeweging plaatsvinden, maar hoe ontstaat zo’n samensmelting?

Kapitalisme wordt gekenmerkt door regelmatige crises, zowel op economisch als op politiek gebied. Deze zorgen voor armoede, oorlogen, werkeloosheid etc. Kapitalisme is een opmerkelijk instabiel systeem. De meeste van deze crises leiden wel tot het in twijfel trekken van de legitimiteit van het systeem, of aspecten daarvan, maar niet tot een directe revolutionaire situatie. Hier ligt voor ons een opening. Er wordt door veel revolutionair-linkse groepen, waaronder Socialistisch Alternatief en de Internationale Socialisten, vaak aangenomen dat communistisch bewustzijn alleen kan voortkomen uit een revolutionaire situatie. Door het regelmatige terugkomen van crisissituaties kan een partij opgebouwd worden over een langere periode. Het door crises gekenmerkte kapitalisme is de basis voor het organiseren van een partijbeweging.

Door het gebruikmaken van crises kan er georganiseerd worden en door het organiseren kan een organisatie effectief gebruikmaken van crises voor het organiseren.

Het opbouwen van een revolutionaire organisatie zal jarenlang duren. Alle mogelijke middelen moeten worden uitgeput voordat er een situatie is waar de enige uitweg een revolutie is. Dit zal veel tijd en werk kosten. Het opbouwen van een beweging bestaat uit drie aspecten: educatie, agitatie en organisatie.

Educatie is het uitleggen van de maatschappij, het aanleren van kritisch denkvermogen om zelf de maatschappij te analyseren en zelf tot conclusies te komen. Een organisatie die focust op educatie zorgt voor een organisatie van leiders in plaats van een organisatie waar iedereen naar de partijleiding kijkt. Willen we dat de arbeidersklasse zelf de maatschappij gaat besturen in de toekomst dan moet er effectieve educatie zijn.

Agitatie bestaat uit het verspreiden van een kleiner aantal ideeën aan een grotere groep mensen. Dit kan betekenen dat je meedoet aan een demonstratie tegen een oorlog, of andere ‘one-issue’ acties. Het kan ook het laten zien dat een organisatie ergens voor of tegen is zijn, dit betekend het verspreiden van de standpunten van de organisatie.

De eerste twee moeten leiden tot het derde punt; organisatie. Het enkel roepen van slogans bij een demonstratie, of onderwijs geven, leidt tot niks als dit niet uitmondt in organisatie. In de eerste plaats betekend organisatie vooral het zorgen voor een arbeidsverdeling, het verzamelen van geld voor acties, het opzetten van een publicatie etc. Maar uiteindelijk zullen bij een partijbeweging ook andere vormen van organisatie ontstaan, zoals bijvoorbeeld voedselbanken, zelfverdediging, coöperatieven etc. Dit is allemaal nodig om een organisatie te worden die zich als alternatieve autoriteit kan voordoen.

Dit is de strategie van revolutionair geduld. Het betekend niet het passief wachten op een revolutie, maar het dagelijks bouwen aan een organisatie. Dit is een lange weg en vereist veel werk. Maar het is de enige manier waarop de arbeidersklasse voorbereidt kan zijn en de macht kan nemen als de revolutionaire situatie komt.