Bernie Sanders lijkt kanshebber op het presidentsschap in de Verenigde Staten. Danny Harteveld biedt een alternatieve kijk op zijn campagne en waarschuwt voor blind vertrouwen. 

Een divers scala aan politici in Nederland vergelijkt zichzelf maar al te graag met de Amerikaanse Bernie Sanders, van Lilian Marijnissen tot Jesse Klaver. De enige overeenkomst tussen al deze politici is een vage associatie met links zijn of ‘progressief’ zijn. De reden voor deze vergelijking is even simpel als dat deze opportunistisch is, Sanders lijkt de wind mee te hebben en maakt op dit moment nog serieuze kans op de nominatie tot presidentskandidaat namens de Democratische Partij. Sanders lijkt populair onder een grote groep kiezers in de VS, ook is hij een populair voorbeeld voor sociaaldemocratische politici en socialisten wereldwijd. Diverse socialistische groeperingen in de VS zoals Socialist Alternative en DSA proberen middels het organiseren voor en rondom de campagne van Sanders hun eigen organisaties uit te bouwen, iets dat, mits succesvol, uiteraard als positief gezien kan worden door socialistisch links. De hype rondom Sanders is een unicum voor een zelfverklaard socialist in de VS op dit moment, in deze politieke context.

Sanders domineert sinds de voorverkiezingen van de democraten in 2020 het gesprek in linkse kringen, ook hier in Nederland. Sociaaldemocraten en socialisten in Nederland lijken massaal meegezogen te worden in de hype die bestaat rondom de 79-jarige senator uit Vermont. Het is de taak van socialisten om constant analyses te maken van de wereld om ons heen, en vanuit die analyse een pad voorwaarts te bepalen om onze politieke idealen te verwezenlijken. Dit zeg ik omdat de eerdergenoemde Bernie hype volgens mij niet de weg voorwaarts aanduidt. Het wijst naar de makkelijkste weg, die van snel een verkiezing winnen om aan de macht te komen, het wijst naar mijn mening niet naar de juiste weg die bestaat uit het geduldig een socialistische partij en beweging opbouwen. Dat Bernie uiteindelijk zal falen lijkt zeker, de vraag is alleen hoe. In dit artikel zal ik een analyse geven over het fenomeen Sanders en de lessen die socialisten (in Nederland) hieruit zouden moeten trekken.

Socialist Sanders?

Bernie Sanders noemt zichzelf een ‘Democratic Socialist’. Een politicus die zichzelf socialist noemt en enige vorm van succes kent is vrijwel ongekend in Amerika, de vraag is alleen: wat bedoelt Sanders met socialist? De kern van Sanders zijn boodschap is dat de staat zou moeten voorzien in (het betalen van) de medische zorg, het onderwijs en huisvesting van haar inwoners. Dit zijn sympathieke eisen, het probleem is echter dat het machtsvraagstuk hier niet genoeg centraal wordt gesteld. Sanders zijn retoriek tegenover de grote macht van het kapitaal en Wall Street is bewonderenswaardig te noemen, alleen de oplossing die nodig is om deze macht in te perken, of te doen verdwijnen, is niet de macht van de staat vergroten. De Amerikaanse staat is een fundamenteel ondemocratisch instituut waar al geruime tijd voorafgaand aan het ‘neoliberalisme’ de macht van kapitaal regeert.

De Amerikaanse staat kent vele democratische gebreken, het zogeheten gerrymandering waar kiesdistricten in onderverdeeld worden ten voordele van de al dominante politieke partijen, de gigantische macht van rechters om de democratische wil van het volk te negeren middels de grondwet en de grote macht van kapitaal in het gehele staatsapparaat en bij de campagnes van vrijwel alle politici in het bijzonder. De Amerikaanse staat is zodanig ingericht om het kapitalisme met al haar gebreken en onmenselijkheden te faciliteren, en deze zelfde staat heeft niet de gereedschappen ingebouwd om dit gebrek aan democratie op te lossen. Via enkel de parlementaire weg een echte democratische en socialistische samenleving proberen te verwezenlijken, is gedoemd te mislukken.

Sanders zijn economische eisen zijn zoals eerder gezegd dat de staat (meer) garant staat voor een aantal basisvoorzieningen van haar inwoners. Het voorzien van de basisbehoeften van mensen is op zichzelf natuurlijk een goede eis, iedereen verdient een dak boven zijn hoofd, een goede boterham en fatsoenlijke zorg. De huidige, ondemocratische, staat kan echter niet vertrouwd worden met zaken die zo belangrijk zijn. Ook met wat meer sympathieke politici blijven de bestaande staatsstructuren fundamenteel ondemocratisch, waardoor belangrijke zaken zoals huisvesting en zorg alsnog maar minimaal aangepakt kunnen worden. Het is belangrijk dat bij een socialistische maatschappij de gehele samenleving verregaand gedemocratiseerd wordt, en de economie is daar een belangrijk onderdeel van. De werkende klasse zou niet meer macht en invloed hebben als klasse, wanneer staatsbureaucraten hen uitbuiten in plaats van de bureaucratie in een private multinational. Socialisten moeten redeneren vanuit een klasse perspectief en de onafhankelijke positie van de arbeidersklasse is een essentieel onderdeel hiervan.

Socialisme is het in gemeenschappelijk bezit hebben van de economische middelen door iedereen, onder democratische controle van iedereen. Meer van deze middelen in handen van de staat brengen, opnieuw hoe sympathiek de doeleinden ook, is geen socialisme. Sanders verbastert socialisme tot: “Socialisme is wanneer de staat dingen doet, hoe meer dingen de staat doet hoe socialistischer het is.” Totdat Sanders het machtsvraagstuk vanuit het oogpunt van arbeidersmacht en de onafhankelijke positie van de arbeidersklasse benadert, blijft hij niets meer en niets minder dan een goedbedoelende sociaaldemocraat.

Sociaaldemocratie is echter inherent onhoudbaar, er is een reden dat de verzorgingsstaat die gebouwd is na de Tweede Wereldoorlog in het Westen voor grote delen op dit moment weer wordt afgebroken. Kapitalisme reproduceert zichzelf op basis van winst. Kapitalisten hebben een oneindige groei nodig om hun private onderneming in stand te houden. De winst moet blijven groeien om de concurrent altijd een stap voor te blijven, anders kan de onderneming niet groeien en de concurrent niet weggeconcurreerd worden. Kapitalisten concurreren niet alleen op gebied van innovatie en meer productie, maar ook op prijshoogte, prijzen kunnen bijvoorbeeld stijgen door middel van marketing en door de lonen laag te houden, hoe minder zij immers de werknemers betalen, hoe meer geld overblijft om te groeien. Dit betekent dat er steeds meer en goedkoper geproduceerd kan worden, terwijl de lonen achterblijven op de verkoopprijzen. Deze ingebakken tegenstellingen binnen de marktwerking veroorzaken continu crises in het kapitalisme. Deze kunnen groot zijn; de financiële crisis van 2008, maar ook klein; het failliet gaan van een enkele onderneming. Sociaaldemocratie wil deze markt beteugelen via regulering en wetgeving, de inherente contradicties van marktwerking die eerder zijn genoemd zijn echter zo ingebakken dat deze niet weg te reguleren zijn. De enige oplossing hierop is radicaal breken met de marktwerking. Het sociale vangnet van de sociaaldemocratie is dan ook onhoudbaar, als er niet genoeg winst is voor het systeem om zichzelf te reproduceren zal het in crises gestort blijven worden. Ook als grote delen van deze winst worden afgesnoept voor gratis zorg en gratis onderwijs.

Directe economische eisen, zonder het machtsvraagstuk over wie nou eigenlijk de macht heeft in de economie centraal te stellen, zijn gedoemd te falen wanneer kapitaal zichzelf hard maakt en met de vuist op tafel slaat. Het sinds de jaren ‘80 van de vorige eeuw uitkleden van de verzorgingsstaat in Nederland is hier bewijs genoeg voor. De huidige omstandigheden zijn dan ook aanzienlijk anders, er was in de jaren ‘60 en ‘70 een sterke vakbeweging die veel concessies heeft weten te bereiken van de staat. Dit gebeurde ook in de context van de grote angst van de staat en het grootkapitaal voor de Sovjet-Unie en het alternatief dat vanuit hier werd aangedragen. De Sovjet-Unie, ondanks haar vele gebreken, was het bewijs dat de positie van de kapitalist als enige machthebber over de economische middelen niet 100% gegarandeerd was. Deze angst zorgde ervoor dat er concessies gedaan werden aan de werkende klasse in die tijd, in de hoop om hen te pacificeren middels klassencollaboratie, naast dat hier met de gigantisch hoge winsten ook de ruimte voor was.

President Sanders?

Het enthousiasme van veel linkse mensen als het over Sanders gaat is echter logisch. Dit is de eerste keer in mensenheugenis dat een politicus in de VS die het heeft over zorg voor iedereen, hoger onderwijs voor iedereen en een fatsoenlijk minimumloon voor iedereen enig succes boekt. Hij heeft geruime tijd op de positie van favoriet gestaan, en het lijkt erop dat hij de nominatie voor het Democratische presidentskandidaatschap kan winnen, waardoor hij dus kans maakt om ook daadwerkelijk president van de VS te worden.

De vraag is alleen wat dan? De VS is een constitutionele republiek, met de staatsinrichting voor een groot deel geïnspireerd door het idee van de scheiding der machten van Montesquieu. Met als gevolg dat de overheid van de VS vol zit met ‘checks and balances’, dit betekent dat één tak van de staat nooit te veel macht in handen kan hebben. Hoe groot Sanders zijn overwinning in de verkiezingen van november ook zou zijn, hij heeft daarna niet de macht om ingrijpende veranderingen door te voeren. Het congres en senaat (het parlement van de VS) zitten bomvol met rechtse politici. Hier een meerderheid vinden voor het sociaaldemocratische beleid van Sanders is een utopie. Mocht er wonder boven wonder iets door het parlement weten te komen is er altijd nog The Supreme Court (de Hoge Raad) die nieuwe wetgeving toetst aan de grondwet. Het Amerikaanse systeem van staatsinrichting is vanuit beginselen ontworpen om de status quo te behouden, deze radicaal veranderen middels ditzelfde systeem is nagenoeg onmogelijk. Sanders zelf geeft deze kwestie marginaal aandacht, denk dan bijvoorbeeld aan zijn slogan ‘Not Me, Us’. Het probleem is dat dit enkel bij slogans blijft, het is volstrekt onduidelijk hoe hij, of zijn campagneteam, daadwerkelijk denken grote veranderingen te bewerkstelligen als Sanders aan de macht is, buiten wat vage en niet concrete verhalen over organiseren. Uiteindelijk zal Sanders hoe dan ook zijn grote beloftes nooit waar kunnen maken, zijn enthousiaste vrijwilligers en stemmers zullen gedesillusioneerd achterblijven.

De president heeft echter wel veel macht in het buitenlandse beleid van de VS, in het best mogelijke scenario zou dat hopelijk een halt toeroepen aan het Amerikaanse imperialisme. Dit zou natuurlijk prachtig zijn voor links wereldwijd. In hoeverre Sanders echt deze macht gegeven zou worden door het machtige Pentagon en haar generaals is maar de vraag.

Organizer in Chief

Het weerwoord op het kopje hierboven is dat een president Sanders een emanciperende en versterkende werking zou hebben op de werkende klasse van de VS. Sterker nog, de huidige campagne die Sanders voert zou dit al hebben. Beide beweringen zijn geheel onwaar.

De huidige campagne van Sanders is enkel een klop- en campagnemachine om één man presidentskandidaat te maken namens de Democratische partij. Niks meer en niks minder, wat de grootspraak van Sanders zelf hierover ook is. Als Sanders de nominatie verliest zal de organisatie die tot nu toe is opgebouwd ook snel verdwijnen. Tijdens Sanders zijn speeches wordt er enkel gesproken over zijn aanstaande overwinningen tot het presidentschap, ook na electorale tegenslagen zoals bij de Super Tuesday van 3 maart . Bij een eventueel verlies heeft de campagnemachine van Sanders geen enkel doel en bestaansrecht meer. Socialisten moeten denken aan het organiseren van permanente tegenmacht. Tegenmacht binnen het al bestaande parlementaire systeem inderdaad, maar nog belangrijker; daarbuiten. Het structurele bouwen van tegenmacht is geheel onmogelijk met de Democratische partij als vehikel. Individuele successen zoals Alexandra Ocasio-Cortez die namens de Democraten in het Huis van Afgevaardigden zit (in hoeverre zij socialist te noemen is) zijn te behalen in de Democratische partij. Maar meer dan dat is simpelweg niet mogelijk, de partij heeft geen belang bij het omverwerpen van de bestaande machtsstructuren en het vervangen hiervan door een socialistische, echte, democratie. De partij heeft geen enkele historische worteling in de arbeidersbeweging of werkende klasse, het heeft ook nooit laten zien de potentie te hebben om dit structureel wel te worden. Het is niet eens een partij hoe wij deze in Europa kennen met leden, de ‘partij’ bestaat enkel uit al gezetelde politici en bureaucraten die angstvallig hun eigen positie willen behouden. Lid worden van de Democratische partij als gewone Amerikaan, om deze te veranderen is dan ook onmogelijk. Het is een esthetisch merk voor verkiezingen, waarbij de macht over dit merk bij een kleine geconcentreerde bureaucratie liggen. De campagne van Sanders wil dit merk claimen om Sanders een kans te geven om president te worden. De campagne wil dus niet bouwen aan een nieuwe onafhankelijke socialistische partij die wel kan bouwen aan structurele tegenmacht tegen de gevestigde orde. Als Sanders de nominatie verliest zal de organisatie ook snel verdwijnen.

Maar wat als Sanders president wordt? Kan hij dan bijdragen aan het bouwen van een linkse structurele tegenmacht in de VS? Kort gezegd, nee. Sanders zou vanaf het moment dat hij het Witte Huis betreedt geïsoleerd en machteloos zijn. Zijn campagne belooft nu de wereld aan potentiële kiezers, met allerlei brood en boter eisen. Eenmaal in het Witte Huis zou hij geen één van die eisen kunnen inwilligen. Ook niet als zogeheten ‘Organizer in Chief’, want wat is er tot nu toe georganiseerd? Een campagnemachine die enkel is ingericht op het verkrijgen van stemmen op korte termijn, eenmaal in the Oval Office zou hier geen verandering in zijn gekomen. Stemmers en fanatieke campagne supporters en vrijwilligers van Bernie zullen gedesillusioneerd achter blijven, nog steeds zonder fatsoenlijke zorg. Een overwinning van Bernie zal socialistisch links in de VS alleen schade toebrengen.

Wat dan wel?

Uiteindelijk willen socialisten een socialistische samenleving bereiken. Zoals eerder gezegd is deze niet te bereiken via electorale politiek. Socialisten zullen een alternatief moeten bieden op de ondemocratische kapitalistische wereld die we nu kennen. Om dat te doen zal er gebouwd moeten worden aan dat socialistische alternatief, dit gebeurt niet vanzelf, zeker in de huidige situatie zal dit veel werk en geduld vereisen. Voor het bouwen van de socialistische samenleving zullen er eerst socialistische vakbonden, voedselbanken, sportclubs en kroegen gebouwd moeten worden rondom een socialistische partij, de zogeheten partijbeweging. Een meerderheid van de mensen kan gewonnen worden voor socialistische politiek, door hen de inspraak en zingeving te geven die zij missen in alle kapitalistische vervreemding in deze socialistische parallelle structuren die gelijktijdig met de kapitalistische staat bestaan. Wanneer de werkende klasse dan de macht grijpt als de meerderheid socialist is, hoeven zij niet de al bestaande staat proberen om te vormen tot werkend democratisch geheel. Zij kunnen in plaats daarvan voortborduren op de parallelle democratische en socialistische structuren die de meerderheid van de arbeidersklasse überhaupt heeft weten te winnen voor het socialistische alternatief. Al deze dingen zijn onmogelijk in de Democratische partij zonder leden en Sanders zijn campagne die enkel geïnteresseerd is in het verkozen krijgen van Sanders biedt, geen alternatief op een massale partijbeweging.

Ik probeer niet te zeggen dat Sanders steunen tegenover zijn concurrentie die geheel in de zak zit van het grootkapitaal een fout is. Sanders zou slechte dingen kunnen voorkomen tijdens zijn presidentschap en zijn campagne is een mogelijke broedplaats voor klassenbewustzijn. Dit stuk was ook geen verwerping van electorale politiek in zijn geheel of van het deelnemen aan verkiezingen, deze dingen moeten echter wel gedaan worden om als ondersteuning te dienen voor de arbeidersbeweging.

Sanders zal echter uiteindelijk falen, of dit nou komt door de bureaucratie in de Democratische partij, de staatsinrichting en rechtse politici in de VS, of de onhoudbaarheid van sociaaldemocratie wanneer kapitaal Sanders zal breken voor het buiten de lijntjes kleuren. Wat nooit zal falen is de macht van de verenigde werkende klasse. Uiteindelijk moet er in de VS, Nederland en de rest van de wereld gewerkt worden aan het uitbreiden van arbeidersmacht, dit kan enkel gebeuren door permanente structuren op te zetten om arbeidersmacht structureel te vergroten, los van kapitaal en de staat. Dit wordt gedaan middels hard werken en geduld in de socialistische partijen, vakbonden en activistische bewegingen los hiervan. Bernie Sanders is niet de toekomst, de toekomst is socialisme.